شنبه‌های علوی ـ ۱۴۰۴/۰۷/۲۶

دیباچه: طرح موضوع ربوبیت و ولایت تکوینی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

«أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.»

الحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ العالمینَ وَ صَلَّی اللهُ عَلی سَیِّدِنا وَ نَبیِّنا وَ حَبیبِ قُلوبِنا أبی القاسِمِ مُحَمَّد (اللَّهُمَّ صَلَیَّهُ عَلَیْهِ). مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ فَرَجَهُمْ) وَ عَلی أهلِ بَیتِهِ الطَّیِبینَ الطّاهِرینَ المَعصومینَ، لاسیَّما بَقیَّهَ اللهِ فِی الأرَضینَ، وَ اللَّه. أعدائِهِم أجمَعینَ مِنَ الآنَ الی قیامِ یَومِ الدّینِ.

اللّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحُجَّهِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلی آبائهِ فی هذِهِ السّاعَهِ وَ فی کُلِّ وَاً وَاظاً وَظاً وَاظی. قائِداً وَ ناصِراً وَ دَلیلاً وَ عَیْناً حَتّی تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعاً وَ تُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً.

مبحث حاضر به تبیین مقام «ربوبیّت» و ولایت تکوینی امیرالمؤمنین، علی، اختصاص دارد. جامعه‌ای این است که چگونه یک وجود مبارک می‌توان در همه عوالم هستی، از جمله آسمان‌های متعدد و کهکشان‌های بی‌شمار، و حضور سلطه تا مقام ربوبیّت الهی را تجلی بخشید؟ به بیان دیگر، امیرالمؤمنین تجلّی‌گاه مقام ربوبی ذات حق‌تعالی در مرتبه ممکن هستند. تحقق این امر، مستلزم حضور فراگیر در جمیع عوالم، شناخت همگانی موجودات از ایشان و سیطره کامل بر کلّ کائنات است. مقام ربوبیّت یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه به معنای اعمال اداره و تدبیر همه عوالم وجود است.

تبیین امکان حضور و سیطره فراگیر: از روایات تا فناوری‌های نوین

۱: گواه روایی: سیطره آنی بر عوالم متعدد

در روایتی منقول از امام صادق، که در صفحه ۶۳ نسخه خطی کتاب «شرح خطبه البیان» تنکابنی ذکر شده، آمده است:

«همانا امیرالمؤمنین در یک لحظه و آنِ واحد، هجده هزار عالم را سیر می‌نمایند، بی‌آن‌که از جای خود برخیزند. بنابراین سیر آن‌ها در آن عوالم در حالی که صورت می‌پذیرند که در مکان‌های خود مستقر هستند.»

آیا چنین امری چگونه امکان‌پذیر است؟ آیا می‌توان در مکانی ثابت، بر تمامی عوالم سیطره‌های مدبّرانه (و نه صرفاً ناظرانه) داشت؟ پیشرفت‌های فناوری معاصر، هر چند به ‌طور ناقص، می‌توان فهمید و این مفهوم را می‌توان دید. در دهه‌های گذشته، چنین روایاتی برای اذهان بود، اما می‌توان آن را به دست آورد.

۲: تمثیل‌های فناورانه برای تقریب به ذهن

الف. نظارت و کنترل فناوری از راه دور

مدیریت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند از دفتر مرکزی خود، کارخانه‌هایی را یک مدیر در مکان‌های مختلف جغرافیایی (مانند مشهد، تبریز، زاهدان و اهواز) از طریق یک سامانه نظارتی (سیستم مانیتورینگ) به صورت هم‌زمان و دقیق کنترل کند. او قادر است بر عملکرد نظارت کرده، دستورات لازم را صادر کند و همه واحدها را در آنِ واحد هماهنگ کنند. آیا یک دستگاه بر ترانزیستور و مدارک الکترونیکی تضمینی را برای انسان ارائه می‌آورد، چگونه می‌توان امیرالمؤمنین را در این زمینه انکار کرد؟ این فناوری، مفهوم «فاصله مکانی» را بی‌اثر ساخته است. به همین دلیل، حکمرانی با چالش‌های موجود است، زیرا هر رویدادی در هر نقطه از جهان، در چند دقیقه به اطلاع همگان می‌رسد و واکنش‌ها را برمی‌انگیزد. در گذشته، وقایع عظیم، سال‌ها بعد و به ‌صورت ناقص به گوش دیگران می‌رسید، اما اکنون تهاجمات، انفجارها و همه جزئیات یک درگیری به ‌صورت زنده قابل مشاهده است.

ب. موقعیت‌یابی و حضور مجازی

تلفن‌های همراه هوشمند نمونه دیگری هستند. این دستگاه‌ها قادرند موقعیت دقیق مکانی فرد را در هر لحظه مشخص کنند. چنان‌که نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی اذعان داشت: «هر جا یک تلفن همراه وجود داشته باشد، بخشی از خاک اسرائیل در آن‌جا حضور دارد.» این ابزار کوچک، امکان نظارت و کنترل بر صدها نفر را به ‌صورت هم‌زمان فراهم می‌سازد. برنامه‌های کاربردی متعددی وجود دارند که می‌توانند مسیر حرکت فرد را با جزئیات دقیق (خیابان، کوچه، طبقه و حتی اتاق) ثبت و گزارش کنند.

اگر یک دستگاه کوچک ساختۀ دست بشر قادر به چنین نظارتی است، آیا امیرالمؤمنین از سیطره بر کلّ نظام هستی عاجزند؟

ج. واقعیت مجازی و حضور در عوالم چندبعدی

فناوری‌های نوین، انسان را در فضاهای مجازی سه‌بُعدی و حتی چهاربُعدی غوطه‌ور می‌سازند. در این تجربه، فرد در حالی که در اتاق خود نشسته است، خود را به ‌طور ملموس در حال تعامل با محیطی دیگر، مثلاً در حال کشتیرانی در یک اقیانوس بیکران می‌یابد و به محرک‌های آن محیط مجازی (مانند حمله یک کوسه) واکنشی کاملاً واقعی نشان می‌دهد. این «واقعیت مجازی» با افزودن بُعد زمان،…