چهارشنبه‌های فاطمی ـ ۱۴۰۴/۰۷/۲۳

تبیین وجه تسمیه حضرت فاطمه

مقدمه: خطبه و ذکر توسل

فصل اوّل: تبیین وجه تسمیه حضرت فاطمه

۱: وجه سلبی نام فاطمه: منع محبت دشمنان

در ادامه مباحث پیرامون شخصیت حضرت زهرای اطهر، به این پرسش پرداخته می‌شود که «لِمَ سُمِّیَت فاطِمَهُ فاطِمَه؟»؛ «چرا فاطمه، فاطمه نامیده شد؟». از وجوه تسمیه ایشان، که در روایات متعددی نیز به آن اشاره شده است، آن است که مانع از آن می‌شوند که دشمنانشان محبت آن‌ها را در دل داشته باشند. این ویژگی در زمان حال نیز قابل مشاهده است؛ چنان‌که مشاهده می‌شود جریانات غیرشیعی ممکن است برای امیرالمؤمنین به ‌عنوان خلیفه چهارم احترام قائل باشند، اما نسبت به حضرت زهرا چنین حالتی ندارند، بلکه با کینه و بغض به ایشان می‌نگرند. این امری خارج از اختیار آن‌هاست، زیرا حضرت نمی‌توانند کسانی را که دشمن آن‌ها هستند، دوستدارشان کنند. این امر نشان می‌دهد همان‌گونه که جنبه ایجابی شخصیت آن‌ها بسیار قوی است، جنبه سلبی آن نیز از قوت والایی است.

۲: استناد روایی

در روایتی که از امام صادق از پدرانشان و ایشان از رسول گرامی اسلام نقل شده است، در انتهای آن آمده است: «وَ فُطِمَ أعداؤها عَن حُبِّها»، یعنی دشمنان آن‌ها از دوست داشتن او گرفته شده‌اند.

*            *            *

فصل دوّم: روایت خلقت نوری حضرت زهرا؛ قصه سیب بهشتی

۱: طرح پرسش از کیفیت خلقت: مفهوم «حوراء انسیه»

در این روایت، نکات ظریفی وجود دارد. حضرت رسول می‌فرمایند جبرئیل نزد من آمدند و فرمودند: «مَعاشِرَ النّاسِ، تَدرون لِما خُلِقَت فاطِمَه؟»؛ «ای مردمان! آیا می‌دانید فاطمه برای چه آفریده شد؟». اصحاب پاسخ داد: «اللهُ وَ رَسولُهُ أعلَم»؛ «خدا و رسولش داناترند». پیامبر فرمود: «خُلِقَت فاطِمَهُ حَوراءَ إنسِیَّه، لا انسِیَّه»؛ «فاطمه، حوریه‌ای انسانی آفریده شد، نه یک انسان عادی). سپس فرمودند: «خُلِقَت مِن عَرَقِ جِبرائیلَ وَ مِن زَغَبِهِ»؛ «او از عرق جبرئیل و از پرهای ریز او آفریده شده است».

اصحاب اظهار کردند: «یا رَسولَ الله، إنَّهُ إشکالٌ، إشتَکَلَ ذلِکَ عَلَینا»؛ «ای رسول خدا! این مطلب بر ما و مبهم شد». آن‌ها از این بیان که ایشان «حوراء انسیه» است و نه «انسیه»، یعنی موجودی ملکی در قالب انسانی است، شگفت‌زده شدند. «حوراء» به معنای زیباترین فرشته است و «حوراء انسیه» یعنی فرشته‌ای در کالبد انسان. سپس پیامبر مجدداً تکرار فرمودند: «خُلِقَت مِن عَرَقِ جِبرائیلَ وَ مِن زَغَبِهِ». اصحاب بار دیگر ابهام خود را مطرح کردند: «قَولُکَ حَوراءُ انسِیَّه، لا انسِیَّه، ثُمَّ تَقُولُ مِن عَرَقِ جِبرائیلَ وَ مِن زَغَبِهِ؟»؛ «سخن شما که می‌فرمایید او حوریه‌ای انسانی است و نه انسانی، و سپس می‌فرمایید از عرق جبرئیل و از پرهای ریز اوست، برای ما روشن نیست».

توضیح: زَغَب جبرئیل

«زَغَب» به پرهای بسیار ریز جبرئیل اطلاق می‌شود که متفاوت از بال‌های بزرگ اوست. این پرها، که زیباترین پرهای او و به رنگ زرد هستند، ظریف‌ترین حالت او را به نمایش می‌گذارند. رنگ گندم‌گون حضرت زهرا نیز به همین دلیل بوده است. فرشتگان در سرعت‌ها و چهره‌های گوناگون، دارای چهره‌های متفاوت هستند و زیباترین شکل آن‌ها در ظریف‌ترین حالتشان، با همین پرهای زرد مایل به قرمز تجلی می‌یابد.

۲: شرح تفصیلی آفرینش از عرق جبرئیل و سیب بهشتی

پیامبر در ادامه برای رفع ابهام فرمودند: «اُنبِئُکُم»؛ «اکنون شما را آگاه می‌سازم». «أهدَی اللهُ إلَیَّ تُفّاحَهً مِنَ الجَنَّهِ، أتانی بِها جِبرَئیلُ فَضَمَّها إلی صَدرِهِ»؛ «خداوند سیبی از بهشت به من هدیه داد که جبرئیل آن را برایم آورد و آن را به سینه فشرد». «فَعَرِقَ جِبرَئیلُ وَ عَرِقَتِ التُّفّاحَهُ، فَصارَ عَرَقُهُما شَیئاً واحِداً»؛ «پس جبرئیل عرق کرد و آن سیب نیز عرق کرد و عرق آن دو با ممزوج و یکی شد».

تحلیل: حرارت وجودی و منشأ خلقت

ویژگی وجود انسانی حضرت فاطمه از آن سیب بهشتی بود. جبرئیل که هر روز در حوض کوثر غسل می‌کند و از هر قطره آب یا عرقِ پرهایش فرشته‌ای خلق می‌شود، با در آغوش گرفتن آن سیب، بدنش پیدا می‌شود. این حرارت، نشئت‌گرفته از حرارت وجودی أهل‌البیت است. «إِنَّ لِلْحُسَیْنِ حَرَارهً فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لَا تَبْرُدُ أَبَداً». شیعه نیز از این گرمایش است و گریه‌های او ناشی از همین حرارت حرارتی است، نه حرارت مادّی. در مقابل، کسانی که از این حرارت بی‌بهره‌اند، گریه نمی‌کنند. عرق جبرئیل منشأ خلقت بُعد حوراء (ملکی) حضرت فاطمه شد و عرق خود سیب را که با عرق جبرئیل درآمیخت، بُعد انسانی ایشان را شکل داد. بنابراین …