گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۷/۲۲

حکمت ۶۸: وَ قَالَ (علیه السلام): الْعَفَافُ زِینَهُ الْفَقْرِ، وَ الشُّکْرُ زِینَهُ الْغِنَى.

و درود خدا بر او، فرمود: عفّت ورزیدن زینت فقر، و شکرگزارى زینت بى‌نیازى است.

بخش اوّل: شرح حکمت شصت‌و‌هشتم نهج‌البلاغه و تبیین تاریخی آن

۱. تبیین حکمت شصت‌وهشتم: زینت فقر و غنا

مولای موحدان و امیرالمؤمنین، علی، در حکمت شصت‌وهشتم نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «الْعَفَافُ زِینَهُ الْفَقْرِ، وَ الشُّکْرُ زِینَهُ الْغِنَی»؛ «عفاف، زینت فقر است و شکر، زینت توانگری است.»

الف: تحلیل بخش اوّل: «العفاف زینه الفقر»؛ «عفاف، زینت فقر است»

در این حکمت، مولا برای فقر زینتی را معرفی می‌کند که اگر فرد فقیری با این ویژگی یافت شود، می‌توانم حقیقت را دریافت کنم که خویشتن‌داری و عدم درخواست، زینتی برای او می‌شود. اما مقصود از «عفاف»، عدم نیاز به طور کلّی نیست. چنان‌که در حکمت ۶۶ بیان شد، درخواست از غیر اهلش شایسته نیست، اما اگر انسان فرد شایسته‌ای را بیابد که او را به حاجت تحقیر نمی‌کند، بیان می‌کند که در نزد او کسر شأن نمی‌شود. آن‌چه با عفاف منافات دارد، اصرار ورزیدن است، به ویژه اصرار به فردی که شأن و منزلت انسان را نادیده می‌گیرد. بنابراین، «عفاف» به معنای خویشتن‌داری، زینت و عزت فقیر است.

این مفهوم از فقر را می‌توان به غیرمادّی نیز تعمیم داد. به عنوان مثال، جوانی که در آستانه ازدواج قرار دارد اما به دلیل عدم وجود شرایط، خویشتن‌داری پیشه می‌کند و عفاف می‌ورزد، این عفت برای او زینتی واقعی است. به همین ترتیب، دختری که با حیا خود را می‌پوشاند یا پسری که برای پرهیز از نگاه به نامحرم سر به زیر می‌اندازد، هر دو به زینت عفاف آراسته شده‌اند. هر فردی که نعمتی ندارد و به آن می‌شود، اما خویشتن‌داری می‌کند، برای او زینتی می‌شود.

ب: تحلیل بخش دوّم: «و الشکر زینه الغنا»؛ «و شکر، زینت غناست»

حضرت امیرالمؤمنین در کنار تربیت فقرا، اغنیا را نیز به شکرگزاری نعمت می‌نمایند. اگر خداوند نعمتی عطا فرموده است، بهترین شکر عملی آن، انفاق و خرج کردن آن در راه خداست. اگر فردی مال فراوانی داشته باشد و آن را تنها برای خود نگاه‌داری کند و بخل ورزد، این مال نه تنها زینتی برای او نیست، بلکه باعث ذلت او و پراکنده شدن دیگران از اطرافش خواهد شد. در مقابل، غنی شاکری که قدر نعمت الهی را می‌داند و از آن‌چه می‌بخشد، زینت او همین شکر عملی است.

به بیانی ساده‌تر، ایشان توصیه می‌کنند که دست‌ها به آن‌ها نیاز ندارند و به اغنیا امر می‌کنند که گشاده‌دست باشند. خویشتن‌داری برای فقیر زینت است و گشاده‌دستی و انفاق برای غنی. سیره عملی رسول گرامی اسلام، خود مولا امیرالمؤمنین و فرزندانشان نیز مؤید همین امر است، که آن‌ها هر دو حال فقر و غنا را تجربه کردند.

۲: تبیین تاریخی: دفاع نقبای امیرالمؤمنین پس از رحلت رسول‌الله

در اوّلین جمعه پس از رحلت رسول گرامی اسلام، دوازده تن از یاران برجسته امیرالمؤمنین، که از آن‌ها با عنوان «نقبا» یاد می‌شود، با جهاد تبیین به حمایت از ایشان برخاستند. آخرین نفر از این جمع، ابوایوب انصاری بود که با بیانات خود حجت را تمام نمود. این دوازده نفر تا آخرین لحظه بر عهد خود با مولا استوار ماندند. برنامه امیرالمؤمنین در مقابل غاصبان خلافت، یک برنامه کاملاً منطقی، شفاف و الگویی پیش‌برنده بود. ایشان هرگز از بیان حق خودداری نکردند و فرمودند اگر یارانی برای قیام می‌داشتند، قیام می‌کردند و چون نداشتند، به تبیین و بیان حقایق پرداختند.

الف: نقش ابی‌ایوب انصاری‌(رضوان‌الله‌علیه)

ابوایوب انصاری، شخصیتی شناخته‌شده و میزبان اولیه رسول گرامی اسلام در مدینه بود. هنگامی که پیامبر وارد مدینه شدند، با وجود بستگان مادری، به منزل آنان نرفتند و فرمودند که مرکب ایشان مأمور است. شتر در مکانی زانو زد که بعدها مسجدالنبی در آن‌جا بنا شد. ابوایوب انصاری (یا مادر مکرمه‌شان) توشه و اسباب سفر پیامبر را به خانه خود برد و حضرت فرمودند: «مرد همراه توشه خویش است.» و بدین ترتیب در خانه ابوایوب ساکن شدند.

ایشان با احترامی فوق‌العاده با رسول گرامی اسلام رفتار می‌نمود و معجزات و کرامات متعددی از ایشان در خانه خود مشاهده کرد. از جمله این کرامات، ماجرای شفای چشمان نابینای مادر ابوایوب توسط پیامبر بود.

حکایت گوسفند عروسی امیرالمؤمنین و حضرت زهرا

نقل شده است که ابوایوب انصاری بانی ولیمه عروسی امیرالمؤمنین و حضرت زهرا شد. او که تنها یک گوسفند داشت، آن را برای این امر در نظر گرفت. پیامبر در ابتدا به دلیل …