گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۷/۱۲

حکمت ۵۹: «وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ حَذَّرَکَ کَمَنْ بَشَّرَکَ»

و درود خدا بر او، فرمود: آن که تو را هشدار داد، چون کسى است که مژده داد.

بخش اوّل: تفسیر حکمت پنجاه و نهم نهج‌البلاغه: مفهوم بشارت در پذیرش انتقاد

حضرت امیرالمؤمنین، علی در حکمت پنجاه و نهم نهج‌البلاغه پیروان خویش را این‌گونه تربیت می‌کنند که: «مَنْ حَذَّرَکَ کَمَنْ بَشَّرَکَ». بیانات ایشان، که باب علم نبی گرامی اسلام و مفسر قرآن کریم هستند، در حقیقت تبیین کلام رسول خدا و تفسیر آیات الهی است.

بر اساس این بیان، بشارت صرفاً به معنای تفسیر و مفهوم نیست، بلکه فردی که انسان را از امری با عواقب زیان‌بار بازمی‌دارد نیز بشارت می‌دهد، چراکه او فرد را از ضرری محتمل مصون کرده است. می‌توان این‌گونه استنباط کرد که هدف از این بیان، ترویج و تفسیر روحیه انتقادپذیری در میان پیروان است. بدین‌معنا که نسبت به آن‌ها که به نقد عملکرد انسان می‌پردازند و می‌توان از انجام برخی امور پرهیز می‌دهند، باید گوش شنوا داشت.

بخش دوّم: تحلیل شخصیت و خطبه عمار یاسر پس از رحلت پیامبر

۱: عمار یاسر به مثابه الگوی انذار

در میان شیعیان خاص امیرالمؤمنین شخصیت‌هایی مانند عمار یاسر وجود دارند که این ویژگی در آن‌ها متبلور بود. بنابر روایات، غالب آن‌ها، بیشتر از تبشیری (بشارت‌دهنده) باشند، انذاری (هشداردهنده) بوده است.

۲: بشارت بهشت و مقام والاى عمار

رسول گرامی اسلام وعده بهشت را به عمار داده و فرمودند که بهشت مشتاق دیدار اوست. ایشان با این بیان به عمار بشارت گفتند: «أَبْشِرْ یَا أَبَا الْیَقْظَانِ… فَإِنَّکَ أَخُو عَلِیٍّ فِی دِینِهِ وَ مِنْ أَفَاضِلِ أَهْلِ وَ». این عبارت، مقامی بس والا را برای عمار یاسر تبیین می‌کند و او را به عنوان برادر دینی حضرت علی و از برترین پیروان ولایت ایشان معرفی می‌کنند.

۳. خطبه روشنگرانه عمار یاسر در مسجد النبی

عمار یاسر در زمره دوازده نفری بود که در اولین جمعه پس از رحلت رسول اکرم به انذار و اعتراض علیه ابوبکر برخاستند. در حالی که اکثر معترضان، ابوبکر را مستقیماً مخاطب قرار داده و او را به توبه و بازگشت از انحراف دعوت می‌کردند، عمار یاسری متفاوت نمود. ایشان مستقیماً مردم و به ویژه قریش را مخاطب قرار داد و چنین فرمود: «یا مَعْشَرَ قُرَیْشٍ… إِنَّ أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَوْلَی بِهِ وَ أَحَقُّ بِإِرْثِهِ وَ أَقْوَمُ بِهِ وَ أَهْلَ بَیْتِ وَ أَقْوَمُ بِهِ. عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَحْفَظُ لِمِلَّتِهِ وَ أَنْصَحُ لِأُمَّتِهِ. فَصَاحِبُکُمْ فَلْیَرُدَّ الْحَقَّ إِلَی أَهْلِهِ قَبْلَ أَنْ یَضْطَرِبَ حَبْلُکُمْ وَ یَضْعُفَ أَمْرُکُمْ وَ یَضْعُفَ أَمْرُکُم. شَتَاتُکُمْ وَ تَعْظُمَ فِتْنَتُکُمْ وَ یَطْمَعَ فِیکُمْ عَدُوُّکُمْ وَ یَقَعَ الْخُلْفُ بَیْنَکُمْ.»

مفاهیم کلیدی خطبه عمار

۱: «اولویت أهل‌البیت»: آن‌ها کردند که أهل‌البیت پیامبر سزاوارترین افراد به جانشینی و میراث آن‌ها هستند.

۲: «شایستگی‌های أهل‌البیت»: ایشان را صالح‌ترین افراد برای ادارات امور دین، امین‌ترین فرد برای مؤمنان، حافظ‌ترین برای ملت و دلسوزترین برای امتداد معرفی نمودند.

۳: «دعوت به اقدام»: مردم را تشویق کردند که حق را به اهل آن بازگردانند.

۴: «پیش‌بینی و هشدار»: عمار یاسر با بینش عمیق خود، نسبت به عواقب غصب خلافت هشدار داد و پیش‌بینی کرد که این امر منجر به ضعف امت اسلام، تفرقه، گسترش فتنه و پیروزی دشمنان خواهد شد.

۵: «تأکید بر حقانیت امیرالمؤمنین»: وی در ادامه بیان داشت: «قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ بَنِی هَاشِمٍ أَوْلَى بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْکُمْ وَ عَلِیٌّ مِنْ بَیْنِهِمْ وَلِیُّکُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ. وَ الْفَرْقُ الظَّاهِرُ قَدْ عَرَفْتُمُوهُ فِی حَالٍ بَعْدَ حَالٍ.» ایشان به تفاوت آشکار میان امیرالمؤمنین و دیگران اشاره کرد و یادآور شد که این تمایز توسط رسول خدا، از جمله در ماجرای بستن تمام درها به مسجد جز درِ خانه حضرت علی، برای همگان روشن شده بود.

نتیجه‌گیری از موضع عمار

موضع عمار یاسر، بیان شفاف حقیقت بود: حق خلافت از آنِ امیرالمؤمنین بوده و دیگران با وجود نص و تأکیدات فراوان پیامبر اکرم بر ولایت ایشان، این حق را غصب نمودند.

بخش سوّم: ذکر مصیبت: غربت و تدفین حضرت فاطمه معصومه

به مناسبت ایام شهادت حضرت فاطمه معصومه، به ذکر مصائب ایشان پرداخته می‌شود. ایشان در هنگام رحلت در شهر قم، به دلیل عدم حضور محارم، در غربت به سر می‌بردند. این غربت در زمان تدفین ایشان نیز تجلی یافت و…