گعده ۱۴۰۴/۰۶/۲۷

حکمت ۴۸: «وَ قَالَ (علیه السلام): الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَهِ الرَّأْیِ، وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ»

رهنمودهای امیرالمؤمنین امام علی در باب پیروزی، حفظ اسرار، و کرامت انسانی

رمز پیروزی در کلام امیرالمؤمنین امام علی:

امیرالمؤمنین و سیّدالوصیین، امام علی، در حکمت چهل و هشتم نهج‌البلاغه ظاهراً در توصیه به فرزندشان امام مجتبی رمز پیروزی را تبیین کردند. فرمودند: «لا الظفر بالحزم»؛ یعنی پیروزی بدون دوراندیشی و تدبیر حاصل نمی‌شود. اگر بخواهیم به پیروزی برسیم، پیش از هر عملی، تفکر، تدبیر، طرح‌ریزی و برنامه‌ریزی است تا کار به نتیجه مطلوب و پیروزی منتهی شود.

تدبیر و حزم به چه معناست؟ «حزم» به «عجالت رأی». در نسخه‌های دیگر «اصالت رأی» ذکر شده، اما ظاهراً به «رأی رأی» صحیح‌تر است. «عجالت» به معنای نظری است که پس از تدبیر به آن دست یافته و قصد عمل به آن را داریم. می‌بایست جوانب و حواشی امر و مسائل پیرامون آن را که احتمال دارد، در نظر گرفت. این امر مانند مهندسی است که قصد ساختمانی را دارد. ابتدا نقشه ساختمان را ترسیم می‌کند، سپس ماکتی از آن می‌سازد و جوانب کار را به طور کامل بررسی می‌کند که در این منطقه با چه کسی باید هماهنگ شود، شب چگونه از اموال محافظت کند و روز کارها را چگونه پیش برد. «عجالت رأی» یعنی بررسی کامل پیرامون آن رأی.

مهم حفظ اسرار در پیروزی

پس از رسیدن به رأی و نظر قاطع، نوبت به «تحصین الاسرار» می‌رسد. در هیچ میدانی، به ‌ویژه در مبارزه که رقیب یا دشمنی وجود دارد، نباید تمام جوانب کار را بسازد. تمام شدن همه‌ها و برنامه‌ها، به اقدام رقیب یا دشمن و در نتیجه شکست خواهد رسید. پیروزی بدون حفظ اسرار ممکن نیست. هر فرد باید «سِرّ» خود را حفظ کند.

عبارتی که امروز رایج است می‌گوید: «حرفی که از دو نفر گذشت، تمام شد». یعنی اگر به نفر دوّم گفته شود، نفر دوّم نیز آن را به دیگری منتقل می‌کند و این‌گونه سرایت می‌یابد. به ‌ویژه در عصر حاضر با وجود وسایل ارتباط جمعی، حفظ اسرار مشکل‌تر از گذشته است. ممکن است در همین‌جا بنشینیم و اطلاع‌رسانی به آن انجام شود، زیرا گزارش کار به ‌راحتی از گوشی‌ها می‌شود. ان‌شاء‌الله پس از جلسه به تبیین بیشتر این حکمت پرداخته می‌شود.

بررسی حوادث پس از شهادت رسول گرامی اسلام؛ واقعه ایرانیان در مدائن

قرار بر این بود که حوادث پس از شهادت رسول گرامی اسلام مورد بررسی قرار می گیرد. به اولین جمعه پس از رحلت ایشان رسیدیم. دوازده نفر با مشورت امیرالمؤمنین امام علی قصد مبارزه کردند. امام علی فرمودند: «نه مبارزه، بلکه تبیین». فرمودند به مسجد بروید و تبین کنید. خالد بن سعید اموی اولین کسی بود که این کار را کرد. دومین نفر سلمان فارسی بود. کلامش را با جمله‌های فارسی آغاز کرد.

در جنگ مدائن، سعد ابی‌وقاص، سلمان را به میدان فرستاد. سلمان فارسی با کرامتی که از خود نشان داد و با دلسوزی که نسبت به ایرانیان به خرج داد، آن‌ها را متمایل به اسلام کرد. ایرانیان از در قلعه سفید و از در مخفی آن بیرون آمدند و نزد سلمان به خاطر ایشان اسلام آوردند، نه این‌که تسلیم یا فرار کرده باشند. با این حال، آن‌ها را به عنوان اسیر نزد خلیفه دوّم، عمر، آوردند.

رفتار عمر با اسیران ایرانی و واکنش امیرالمؤمنین امام علی

تاریخ و منابع شیعه و سنی نقل کرده‌اند که تدبیر عمر این بود که ایرانیان، «جون‌دار» و قوی هستند و به درد این می‌خورند که پیرمردان و ضعیف‌های عرب را بر دوش می‌گیرند و دور خانه خدا بچرخانند. یعنی آن‌ها را «خادم عام کعبه معظمه» کند. همچنین دستور داد دخترانشان را به عرب‌های آن‌جا بفروشند.

امیرالمؤمنین امام علی که در مسجد حضور داشتند، با این کار عمر شگفت‌زده شدند. فرمودند: «عمر، مگر تو از دو لب مبارک رسول گرامی اسلام نشنیدی که فرمودند: «اکرموا کریم کل قوم و ان خالفوکم» یعنی «کریمان هر قومی را گرامی بدارید، حتی اگر با شما مخالف باشند و هم‌سلیقه نباشند».

سپس امام علی فرمود: «این‌ها به خودمان درس‌خوانده و تحصیل کرده‌اند، حکما و کرما هستند. این‌ها اسلامشان از روی رغبت و میل است، با رغبت به سمت اسلام درآمده‌اند.» سپس فرمودند: «این‌ها را ما آزاد کردیم. من سهم خودم و سهم بنی‌هاشم را در راه خدا بخشیدم.»

انصار و مهاجرین که در مسجد بودند، از این برخورد امیرالمؤمنین امام علی بسیار خشنود شدند و یکی‌یکی برخاستند و گفتند: …