گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۸/۱۱

حکمت ۸۱: وَ قَالَ (علیه السلام): قِیمَهُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ.

و درود خدا بر او، فرمود: ارزش هر کس به مقدار دانایى و تخصّص اوست.[۱]

(این از کلماتى است که قیمتى براى آن تصوّر نمى‌شود، و هیچ حکمتى هم‌سنگ آن نبوده و هیچ سخنى، والایى آن را ندارد.)

میزان ارزش انسان‌ها (ارزش تخصّص و تجربه) (اخلاقى، معنوى)

مروری بر وقایع پس از رحلت رسول اکرم

مقدمه: تبیین کیفیت ارزش انسان در کلام امیرالمؤمنین

امیرالمؤمنین، علی، در حکمت هشتادویکم از نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «قِیمَهُ کُلِّ امْرِئٍ ما یُحْسِنُهُ».

برای سنجش ارزش هر فرد، باید به اموری که برای آن‌ها ارزش قائل است، توجه شود. قدر و قیمت آن شخص، به همان میزان است. چه چیزی که سخن می‌گوید، روی کدام موضوعات است؟ آن‌چه که او «حَسَن» و نیکو می‌شمارد چیست؟ مقصود از «ما یحسنه» چیست؟ آیا به معنای تخصص، حرفه و صنعت اوست یا به میزان دانش و فهم او اشاره دارد؟

آن‌چه بیان شد، ترجمه اجمالی از این حکم بود. ممکن است این حکم در جلسه گذشته مورد بررسی قرار گرفته باشد.

*           *           *

بخش اوّل: مروری بر وقایع پس از رحلت رسول اکرم

۱: حوادث کلیدی و محورهای مورد بحث

در بررسی حوادث پس از رحلت رسول گرامی اسلام، بحث در دو حادثه ماند:

۱: «دفاع دوازده نقیب از امیرالمؤمنین»: بر اساس روایتی از امام صادق که در پاسخ به پرسش یکی از اصحاب (احتمالاً ابان بن تغلب) مطرح می‌شود، دوازده تن (شش نفر از انصار و شش نفر از مهاجرین) با بیانات خود به دفاع جانانه از مولا علی پرداختند.

۲: «دفاع از حضرت زهرا از ارکان دین»: پس از آن، به حادثه دفاع حضرت زهرا از مقام ولایت، امامت، نبوت، احکام شرعی و حق مسلم ایشان یعنی «فدک» که هدیه‌ای الهی بود، رسید و در این واقعه نیز تأمل نمود.

با نزدیک شدن به ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره در روایت هفتاد و پنج روز، از بررسی سایر حوادث بازماندیم.

۲: گفتگوی حضرت زهرا و امیرالمؤمنین پس از وقایع

در ادامه سیر بحث، به این فراز از کلام حضرت صدیقه طاهره رسیدیم که فرمودند: «شَکوایَ اِلی اَبی وَ عَدوایَ اِلی رَبّی»؛ «شکایت نزد پدرم می‌برم و دادخواهی نزد پروردگارم). ایشان روی سخن خود را با پیامبر و خداوند قرار دادند و سپس با کلامی عذرخواهانه، امیرالمؤمنین را خطاب قرار دادند.

در پاسخ، امیرالمؤمنین فرمودند: «لَا وَیْلَ علیکِ بَلِ الْوَیْلُ لِشانِئِکِ»؛ «وای بر تو مباد، بلکه وای بر کسی باد که به تو اهانت و بی‌احترامی روا داشت، همان‌گونه که به رسول گرامی اسلام نیز اهانت می‌کردند. وای بر آن‌هاست.»

«نَهْنِهِی عَنْ وُجْدِکِ یَا ابْنَهَ الصَّفْوَهِ وَ بَقِیَّهَ النُّبُوَّهِ»؛ «ای دختر برگزیده خدا و ای یادگار نبوت، تو را از این اندوه و خشم باز می‌دارم.»

«فَمَا وَنَیْتُ عَنْ دِینِی وَ لَا أَخْطَأْتُ مَقْدُورِی»؛ «من در دینم کوتاهی نکردم و در حدّ توانم خطا ننمودم. (این بیان می‌دهد که لحن کلام حضرت زهرا به گونه‌ای بوده است که امیرالمؤمنین لازم است بر عدم تقصیر خود.

«فَإِنْ کُنْتِ تُرِیدینَ الْبُلْغَهَ فَرِزْقُکِ مَضْمُونٌ وَ کَفِیلُکِ مَأْمُونٌ وَ مَا أُعِدَّ لَکِ أَفْضَ قُطِکِ أَفْضَلُکِ مَضْمُونٌ»؛ «اگر نگران معیشت و روزی فرزندان هستی (چرا که هر مادری، به ویژه حضرت زهرا، نگران فرزندانش می‌شود)، بدانند که روزی شما تضمین‌شده و کفیل شما امین است و آن‌چه خداوند برای تو مهیا کرده، برتر از آن چیزی است که از تو ایستاده باشد.»

«فَاحْتَسِبی اللَّهَ»؛ «پس برای خدا صبر پیشه کن.»

حضرت زهرا در پاسخ فرمودند: «حَسْبِیَ اللَّهُ»، و سکوت اختیار کردند.

۳: چشم‌انداز مباحث آینده: واقعه هجوم به بیت ولایت

این واقعه، یکی از مواردی بود که در آن امیرالمؤمنین حضرت زهرا را به صبر دعوت کردند.

مقرر شد که از جلسه آتی، حوادث دیگر به صورت موقت کنار گذاشته شده و به تفصیل به ماجرای «هجوم به بیت امیرالمؤمنین» پرداخته شود. این ماجرا به صورت پراکنده نقل می‌شود، اما اصل آن با جزئیات کامل کمتر مورد بحث قرار گرفته است. در این واقعه، …

[۱]. جاحظ، یکى از دانشمندان اهل‌سنّت مى‏‌گوید اگر نداشتیم جز همین رهنمود، امّت اسلامى را شافى و کافى و بى‌نیازکننده بود. (البیان و التبیین، ج۱، ص۸۳)