گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۸/۰۸

حکمت ۷۹: وَ قَالَ (علیه السلام): «خُذِ الْحِکْمَهَ أَنَّى کَانَتْ؛ فَإِنَّ الْحِکْمَهَ تَکُونُ فِی صَدْرِ الْمُنَافِقِ، فَتَلَجْلَجُ فِی صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْکُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِی صَدْرِ الْمُؤْمِنِ.»؛ و درود خدا بر او، فرمود: «حکمت را هر کجا که باشد، فراگیر، گاهى حکمت در سینه منافق است و بى‌تابى کند تا بیرون آمده و با هم‌دمانش در سینه مؤمن آرام گیرد.»

تحلیل بیانات تاریخی حضرت فاطمه زهرا

بخش اوّل: تفسیر و تبیین حکمت هفتادونهم نهج‌البلاغه

این بخش به بررسی حکمت هفتاد ونهم از کتاب نهج‌البلاغه، منسوب به بیانات امیرالمؤمنین، علی اختصاص دارد. این حکمت که در ظاهر خطاب به فرزند ارشد ایشان، امام حسن مجتبی، ایراد شده، در این مجموعه ذکر گردیده است.

۱: ماهیت حکمت به مثابه گمشده مؤمن

مفهوم «حکمت» در بیانات مولا علی که در حکمت بعدی نیز مورد بررسی قرار خواهد گرفت، به عنوان «گمشده مؤمن» توصیف شده است؛ به این معنا که مؤمن در هر مکانی آن را بیابد، اخذ می‌نماید. حکمت برای مؤمن، به مثابه یک برنامه عملیاتی قابل اجراست. بر این اساس، چنان‌چه فردی، فارغ از میزان ایمان و اعتقاداتش، حتی اگر فردی لاابالی باشد، برنامه‌ای را به کار بسته و به موفقیت نائل آمده باشد، بر مؤمن است که آن برنامه را از وی اخذ نماید. حق مؤمن آن است که از برنامه‌ای صحیح برخوردار باشد، حتی اگر این برنامه در اختیار یک منافق قرار گرفته باشد.

۲: حکمت در سینه منافق

امام علی به طور مشخص به حضور حکمت در نزد منافق اشاره می‌فرمایند (البته شمول این حکم بر کافر، نیازمند تأمل و پرسش است). ایشان بیان می‌دارند: «خُذِ الْحِکْمَهَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ».

ممکن است یک منافق، سخنی حکیمانه بر زبان آورد یا رفتاری حکیمانه از خود بروز دهد. این تصور که چون فردی منافق است، پس جمیع اعمال، رفتار و گفتار او نادرست می‌باشد، صحیح نیست.

۳: پویایی و خروج حکمت از جایگاه نامتناسب

در ادامه بیان مولا علی آمده است: «تَکُونُ فِی صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِی صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْکُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِی صَدْرِ الْمُؤْمِنِ».

حکمتی که در قلب منافق جای گرفته، با وجود او سازگار نیست و در سینه‌اش در حالت غلیان و تلاطم است. منافق قادر به حفظ و پنهان‌سازی آن نیست و آن حکمت از کلام و رفتار او تراوش نموده و از سینه‌اش خارج می‌گردد، زیرا سینه منافق، جایگاه حکمت محسوب نمی‌شود.

۴: لزوم اخذ حکمت و جای‌گذاری آن توسط مؤمن

به محض خروج حکمت از سینه منافق، مؤمن بلافاصله آن را اخذ نموده و در کنار سایر حکمت‌هایی که در قلب خود دارد، جای‌گذاری می‌کند. او این حکمت جدید را با دیگر معارف حکیمانه‌ای که با آن سازگارند، هماهنگ می‌سازد.

این اصل در عصر حاضر نیز مشاهده می‌شود. برخی این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا باید از دیگران و بیگانگان علم آموخت. در پاسخ باید گفت، چنان‌چه فردی در حوزه‌ای متخصص و آگاه باشد و مسیری را با موفقیت طی کرده باشد، حتی اگر مؤمن نباشد، در صورتی که کلام حکیمانه‌ای بیان کند، باید آن را اخذ نمود و در کنار سایر سخنان حکیمانه قرار داد تا به نتیجه عملی منتهی شود.

*           *           *

بخش دوّم: تحلیل بیانات تاریخی حضرت فاطمه زهرا

این بخش به بررسی خطابه حضرت صدیقه طاهره، فاطمه زهرا، خطاب به امیرالمؤمنین می‌پردازد. این بیانات در نهایت صراحت و صداقت مطرح شده است.

۱: صراحت و جدیت در بیان احکام الهی

این نحو از جدیّت در بیان، که گاه شامل توبیخ و تهدید نیز می‌شود، در آیات قرآن و کلام رسول گرامی اسلام نیز مشاهده می‌گردد. خداوند تبارک و تعالی و پیامبر اکرم گاهی بدون تعارف سخن می‌گویند. این‌گونه نیست که صرفاً به دلیل مقام رسالت، فرد در تمامی اعمال خود صاحب اختیار مطلق باشد. بیانات حضرت زهرا نیز …