گعده علمی – ۱۴۰۴/۰۸/۲۸

تبیین وقایع پس از رحلت پیامبر اکرم

مبحث حاضر به وقایع پس از رحلت رسول گرامی اسلام اختصاص دارد. به‌ راستی می‌توان اذعان داشت که این رخدادها با شخصیت حضرت صدیقه طاهره، شهیده فاطمه زهرا است. با حضور امیرالمؤمنین، از آن‌جایی که ایشان مأمور به صبر بودند، وجود مبارک حضرت زهرا نقشی بسیار تعیین‌کننده ایفا نمود.

بخش اوّل: جایگاه بی‌بدیل حضرت زهرا در تمییز حق از باطل

۱: شفاف‌سازی بی‌پرده و بدون تقیه

از منظر تمییز میان حق و باطل پس از رحلت رسول گرامی اسلام، هیچ شخصیتی به‌ اندازه حضرت زهرا ایفای نقش ننمود و این‌گونه به شفاف‌سازی نپرداخت. همه ائمّه طاهرین مجاهدت نمودند تا وصایت، ولایت و امامت به جایگاه واقعی خود بازگرددد، اما هیچ‌یک از ایشان مانند حضرت زهرا به ‌صراحت، بدون هیچ‌گونه تقیه و بی‌پرده سخن نگفتند. ایشان جان خود را نیز در این مسیر تقدیم نمودند.

۲. مقایسه مکان حضرت زهرا با سایر ائمّه

حتی حضرت اباعبدالله الحسین که جان عالمیان فدای ایشان باد، با چنین صراحتی نسبت به حاکمان پس از پیامبر سخن نگفتند. اما ایشان در دوران کودکی، در مقطعی خطاب به ابوبکر فرمودند: «از منبر پدرم فرود آی و بر منبر پدر خویش بنشین». اقدامی در کودکی از ایشان صادر شد، اما در آینده زندگی، شرایط تغییر کرده و مقتضی تقیه بود. سایر ائمّه نیز مطالبی در نقد آن دو شخص بیان می‌کردند، غالباً در جلسات خصوصی بوده است.

*            *            *

بخش دوّم: واپسین ایام حیات و ملاقات تعیین‌کننده

۱: ممنوعیت ملاقات و شرایط جسمانی حضرت

یکی از وقایع بسیار مهم در رخدادهای پس از رحلت پیامبر در ارتباط با حضرت صدیقه طاهره، این بود که ایشان «ممنوع‌الملاقات» بودند و هیچ‌کس را به حضور نمی‌پذیرفتند. حتی عموی پیامبر را که از محارم ایشان بود. با این حال، برخی از ملاقات‌های مورد نیاز صورت گرفت که یکی از تعیین‌کننده‌ترین آن‌ها بود، که تصویری از آن چهل روز پایانی را به ما ارائه می‌دهد، دیدار زنان مهاجر و انصار با زهرا بود. در آن ایام، حضرت زهرا کمتر سخن می‌گفتند و بیشتر اوقات ایشان به گریه سپری می‌شد. به تعبیر فضه خادمه، غالباً صدای ناله شنیده می‌شد و در حالت حزن و اندوه به سر می‌بردند.

۲: زمان و زمینه ملاقات

این ملاقات، بر اساس قرائن، ظاهراً در پانزده روز پایانی حیات ایشان، یعنی در اوج شدت بیماری، رخ داده است. در آن ایام، وضعیت جسمانی ایشان به ‌قدری وخیم بودند که ساعت به ساعت از هوش می‌رفتند و شرایط عادی نداشتند. زنان مهاجر و انصار در چنین وضعیتی برای احوال‌پرسی آمدند. برخی با سوءظن به این ملاقات نگریسته و معتقدند که آن‌ها آمدند بودند تا ببینند آیا فاطمه زهرا زنده خواهد ماند یا از دنیا خواهد رفت. به هر تقدیر، حضرت صدیقه طاهره از این فرصت برای بیان آخرین احتجاجات خود بهره بردند.

*            *            *

بخش سوّم: تحلیل خطبه حضرت زهرا خطاب به زنان مهاجر و انصار

۱: آغاز رسمی و اعلان بیزاری

او پاسخی را که به ام‌ّ سلام در مورد احوالشان داد و گفت: «أَصْبَحْتُ بَیْنَ کَمَدٍ وَ کَرْبٍ»، خطاب به زنان مهاجر و انصار، سخن را با نام و حمد الهی و درود بر پدر بزرگوارشان آغاز کردند: «بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی ابی محمد…».

ایشان بدون اشاره به بیماری جسمی خود، در پاسخ به احوالپرسی آنان گفتند که روز را به شب و شب را به روز می‌رسانند در حالی که از دنیای شما بیزار هستند. ایشان دنیا را به دو بخش تقسیم کردند: دنیایی که متعلق به امیرالمؤمنین است و دنیایی است که آن زنان برگزیده بودند. حضرت فرمودند: «من از دنیایی که شما برگزیدید بیزارم و مردانتان را نیز یک‌به‌یک آزمودم و نامشان را از دهانم دور افکندم و نمی‌خواهم حتی نامشان را بر زبان آوردم.» این عباره کنایه‌آمیز به ‌قدری است که مترجمان را در معنای دقیق آن با آسیب‌های احتمالی قرار داده است.

۲: شرح سستی و ناتوانی مردان امت با تمثیل‌های بلیغ

حضرت در ادامه فرمودند: «من تک‌تک اینان را آزمودم. آنان شمشیرهایی کند و نیزه‌هایی خمیده‌اند. شما چه کردید؟ من ننگ و ذلت این گناه را بر گردن نهادم. نگویید ما بی‌گناهیم. این عار و ذلت مانند قلاده‌ای بر گردن شما باقی خواهد ماند.»

سپس …