گعده ۱۴۰۴/۰۷/۰۹

حکمت ۵۷: «وَ قَالَ (علیه السلام): الْقَنَاعَهُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ.»

قال الرضی رحمه الله تعالى‏ و قد رُوِیَ هذا الکلام عن النبی (صلی الله علیه وآله)

مقدمه: آغاز کلام با تمسک به قرآن و أهل‌البیت

«أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللهُ عَلی سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطّاهِرین. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد، لَا سِیَّما بَقِیَّهَ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ، وَ لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَی. أَجْمَعِینَ مِنَ الْآنَ إِلَی قِیَامِ یَوْمِ الدِّینِ.

بخش اوّل: حکمت پنجاه و هفتم نهج‌البلاغه و تبیین فضیلت قناعت

یک. تحلیل مفهوم «قناعت» به مثابه سرمایه‌های پایان‌ناپذیر

در حکمت پنجاه و هفتم، امیرالمؤمنین در باب فضیلت قناعت می‌فرمایند: «الْقَنَاعَهُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ»؛ «قناعت، ثروتی است که پایان نمی‌پذیرد». نکته شایان تأمل آن است که ایشان قناعت را که به معنای صرفه‌جویی و بهره‌برداری بهینه از اموال است، خود به مثابه «مال» و سرمایه‌های پایان‌ناپذیر معرفی می‌کنند. این امر بیانگر آن است که فرد قانع، با مصرفی که خود را در حدّ کفاف مصرف می‌کند، سرمایه‌های باطنی و فناناپذیر است و از این‌رو، هیچ‌گونه نگرانی نسبت به زوال یا آسیب دیدن این سرمایه ندارد، چراکه این سرمایه، امری درونی و وابسته به فضیلت نفسانی است.

دو. حکایت وصیت یک بزرگ: قناعت به مثابه میراث واقعی

در این خصوص، نقل است که یکی از بزرگان در وصیت‌نامه خویش به فرزندان خود این‌گونه نگاشته بود: «قدر مادر خویش را بداند، چراکه میراثی که برای شما بر جای گذاشته، ثمره قناعت مادر شماست.» این حکایت، مؤید آن است که قناعت، خود مولّد و حافظ ثروت واقعی است.

سه. استشفاء از کلام امیرالمؤمنین

امید است به لطف الهی و مرحمت مولا علی که این توفیق عظیم نصیب ما گشته است تا پس از نماز، زانوی ادب بر زمین نهیم و چشم و گوش و قلب خود را به کلمات ایشان نورانی سازیم. هرچند در مسجد کوفه حضور نداشته‌ایم، باشد که نوای کلام به گوش ما برسد و طنین صدایشان، روح و جان ما را از بیماری‌های فراگیری که در آخرالزمان، گریبان‌گیر نوع بشر، و بالاخص شیعیان امیرالمؤمنین خواهد شد، شفا بخشید. امید است که با نظر لطف ایشان، صفت قناعت در وجود ما نیز متجلی شود.

بخش دوّم: به مناسبت میلاد امام حسن عسکری: جایگاه رفیع مادر ایشان

در روز میلاد حضرت امام حسن عسکری، که جان عالم به فدای ایشان، پدر بزرگوارشان حضرت امام هادی و یگانه وارثشان حجه ابن الحسن المهدی باد.

این مبحث بر آن است که در ایام میلاد ائمّه به جایگاه مادران مکرم پرداخته شود، چراکه در مناسبت‌های میلاد و شهادت خود ائمّه، از پدران بزرگوارشان سخنی به میان خواهند آمد.

یک. فضائل و طهارت حضرت حدیث خاتون

مادر گرامی حضرت امام حسن عسکری، که با‌ نام‌های متعددی چون «سَلیل»، «سوسن» و «حدیث» نامیده می‌شوند، از فضیلتی دیگر می‌شوند که در میان مادران ائمّه کمتر مشاهده می‌کنند. مادر امام صادق نیز از جانب ایشان دارای نوعی وصایت بودند، اما جایگاه مادر امام عسکری حقیقتاً منحصر به فرد است.

ایشان بانویی بزرگ‌زاده بودند که پس از ورود به خانه امام هادی در مدینه، توسط ایشان به عنوان زنی نمونه، پاک و مطهر معرفی شدند. امام هادی در وصف ایشان فرمودند که این بانو «السَّلِیلَهُ الْمَسْلُولَهُ مِنَ الْآفَاتِ وَ الْأَرْجَاسِ» است، یعنی از هرگونه آفت و پلیدی، پاک و مبراست. این بانوی معصومه با تولد امام حسن عسکری کنیه «ام‌الحسن» و با ولادت حضرت صاحب‌الزمان لقب «جَدّه» یافتند و به «جده خاتون» شهرت پیدا کردند.

دو. نقش محوری حضرت حکیمه خاتون در تبیین جایگاه «جده خاتون»

حضرت حکیمه خاتون، دختر امام جواد و عمه امام حسن عسکری، از زنان بی‌نظیری هستند که شأن و جایگاه والایی برای مقام زن به ارمغان آوردند. ایشان پس از شهادت امام عسکری و آغاز غیبت صغری، یکی از مراجع مورد وثوق شیعیان بودند. اهمیت ایشان از آن جهت است که نخستین فردی بودند که حضرت حجت را در آغوش گرفتند، بر چهره مبارکشان بوسه زدند و ایشان را از مادرشان، نرجس خاتون، تحویل گرفته و به امام حسن عسکری سپردند.

در آن دوران، شیعیان برای دریافت احکام و پرسش‌های دینی خود به ایشان مراجعه می‌کردند و حضرت حکیمه خاتون از پس پرده به سؤالات آنان پاسخ می‌دادند که این خود، نشان‌دهنده …