گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۹/۱۸

حکمت ۱۰: وَ قَالَ (علیه السلام): خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَهً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ، وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ.

و درود خدا بر او که فرمود: با مردم آن‌گونه معاشرت کنید، که اگر مردید بر شما اشک ریزند، و اگر زنده ماندید، با اشتیاق سوى شما آیند.

خلقت نوری حضرت زهرا

بخش اوّل: تحلیل جامعه‌شناختی حکمت دهم نهج‌البلاغه (اصول معاشرت اجتماعی)

در بحث ابتدایی، با استناد به کلام امیرالمؤمنین علی در حکمت دهم نهج‌البلاغه، مبحث عوامل اجتماعی تبیین می‌گردد. حضرت می‌فرمایند: «خالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَهً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیکُمْ»؛ «با مردم چنان معاشرت داشته باشید که اگر وفات یافتید، بر شما بگریند و اگر زنده ماندید، مشتاق باشید».

*              *              *

بخش دوّم: بررسی تطبیقی فقهی و تاریخی نسبت به سوگواری

یکی از وجوه تمایز مکتب تشیع با سایر مکاتب، موضوع «گریه بر اموات» است. رسول گرامی اسلام و به تبع ایشان ائمّه طاهرین، نه ‌تنها اجازه سوگواری داده‌اند، بلکه بر آن نیز افزوده شده‌اند.

شواهد تاریخی: پیامبر اکرم در رثای حمزه سیّدالشّهدا فرمود: «لَکِنَّ حَمزَهَ لَا بَوَاکِیَ لَهُ» و مردم را به گریستن دعوت کردند. همچنین در مورد جعفر طیار ـ که خیابانی در شهر قم نیز به نام ایشان مزین است ـ فرمودند شایسته است که گریه‌ها بر مانند او بگریند.

زیست مَسلِین: در مقابل، خلیفه دوّم (عمر بن خطاب) شدید عمل در مخالفت با گریه بر اموات داشت و هیچ استثنائی قائل نمی‌شد. چنان‌که حتی عایشه نیز از توبیخ او در امان نبود. بنابر نقل‌های تاریخی، وی همیشه چوب‌دستی (دِرّه) همراه داشت و با مشاهده سوگواران، آن‌ها را مورد ضرب و شتم قرار می‌داد. حتی در موردی، در محضر رسول خدا نسبت به شخصی که گریه می‌کرد، جسارت ورزید که با توبیخ پیامبر مخالفت کرد. استدلال پیامبر این بود که تا زمانی که سخنی حاوی شرک بر زبان جاری نیست و صرفاً سوز دل و اشک جاری است، منعی وجود ندارد.

*              *              *

بخش سوّم: شاخص‌های نفوذ اجتماعی و محبوبیت عمومی

در تبیین عبارت «وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ»؛ «و اگر زنده ماندید به شما عشق ورزند»، بر ضرورت وجود فرد در جامعه و انتفاع دیگران از وجود او تأکید می‌شود. انسان باید به گونه‌ای زیست کند که غیبت کوتاه‌مدت او (حتی دو روز) محسوس باشد و اطرافیان جویای احوال او گردند.

مثال کاربردی (دیدگاه اقتصادی): یکی از اساتید رشته اقتصاد اشاره می‌کرد که «مرد را باید از تعداد نان‌خورهایش شناخت». به این معنا که میزان و نفوذ اجتماعی فرد با تعداد افرادی که تحت تکفل و حمایت از آن‌ها هستند، سنجیده می‌شود. زمانی که فردی زیردستان خود را حمایت می‌کند، دعای خیر آنان بدرقه راه اوست و طول عمر او را از خداوند مسئلت می‌دارند.

دوگانۀ «دعای بقا» و «دعای خلاص»: حضور مؤمن باید مایه دلگرمی باشد، نه این‌که اطرافیان (خانواده، همسایه، همشهری) آرزوی خلاصی از شرّ او را داشته باشند. سیره ائمّه معصومین نشان می‌دهد که با وجود مظلومیت شدید، چنان جذابیتی داشتند که در هنگام شهادت، حتی دشمنانشان نیز متأثر می‌شدند. چنان‌که گزارش شده است افرادی مانند عمر بن سعد، یزید و معاویه (در فراق امیرالمؤمنین) با وجود دشمنی، گریستند. پیام نهایی این است که باید «جذاب» زندگی کرد.

*              *              *

بخش چهارم: گذار به معرفت‌شناسی وجودی حضرت فاطمه زهرا

به مناسبت ایام ولادت حضرت صدیقه طاهره، بحث از حکمت نهج‌البلاغه به سمت تحلیل وجودی آن حضرت سوق داده می‌شود. در این‌جا نیز تفاوت فاحشی بین دیدگاه امیرالمؤمنین و خلیفه دوّم وجود دارد. در حالی که خلیفه دوّم مکرراً (در مسجد، پشت درب خانه و هنگام ملاقات با امیرالمؤمنین) با عبارت «او یک زن است» سعی در تقلیل جایگاه ایشان داشت، پیامبر اکرم ایشان را «سیده نساء العالمین» معرفی می‌نمودند.

*              *              *

بخش پنجم: هستی‌شناسی و خلقت نوری حضرت زهرا

پیامبر اکرم در بیاناتی اعجاب‌برانگیز، ابعاد فرا‌انسانی دخت گرامی‌شان را تشریح کرده‌اند:

۱: «تقدّم زمانی خلقت»: حضرت فرمودند که دخترم پیش از خلقت آسمان و زمین وجود داشت.

۲: «منشأ خلقت»: آسمان و زمین از نور حضرت زهرا خلق شده‌اند و ایشان برتر از آسمان و زمین هستند.

۳: «ماهیت وجودی»: در پاسخ به تعجب اصحاب که پرسیدند آیا او انسان نیست، حضرت (به مضمون) فرمودند: «بله، او انسان نیست، بلکه حوریه‌ای در لباس انسان (حوراء انسیه) است». ایشان وجودی آسمانی داشتند که لباس بشریت بر تن کردند.

*              *              *

بخش ششم: زیست‌بوم و تغذیه ملکوتی پیش از هبوط

در پاسخ به این پرسش که …