گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۸/۱۸

حکمت ۸۴: وَ قَالَ (علیه السلام): بَقِیَّهُ السَّیْفِ [أَنْمَى] أَبْقَى عَدَداً وَ أَکْثَرُ وَلَداً.

و درود خدا بر او که فرمود: باقى‌ماندگان شمشیر و جنگ، شماره‌شان بادوام‌تر، و فرزندان‌شان بیشتر است.

واقعه هجوم به بیت حضرت زهرا

بخش اوّل: تحلیل حکمت نبوی امیرالمؤمنین در باب بقای نسل

۱: طرح حکمت و پرسش اولیه

امیرالمؤمنین در حکمت هشتادوچهارم نهج‌البلاغه، که ظاهراً پس از بازگشت از یکی از جنگ‌ها ایراد شده است، به صورت موجز می‌فرمایند: «بَقِیَّهُ السَّیْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَکْثَرُ وَلَداً». ترجمه این عبارت چنین است: «بازماندگان شمشیر (جنگ)، از نظر تعداد ماندگارتر و از نظر فرزند، پرشمارترند.» این بیان، هرچند از بیانات متفاوت آن حضرت است، اما در ظاهر با منطق اجتماعی رایج سازگاری ندارد. این پرسش مطرح می‌شود که چگونه ممکن است جنگی که منجر به تلفات و کشته شدن افراد شده است، سبب افزایش تعداد بازماندگان و فرزندانشان گردد؟

۲: تبیین و تفاسیر حکمت

در پاسخ به این پرسش، تفاسیر متعددی ارائه شده است. از جمله آن‌که:

الف: «انگیزه اجتماعی»: از آن‌جا که بازماندگان جنگ به عنوان جانبازان و مجاهدان شناخته می‌شوند و خانواده‌های شهدا نیز مورد تکریم جامعه قرار می‌گیرند، دیگران برای ازدواج و وصلت با این افراد و خانواده‌ها انگیزه بیشتری می‌یابند. در نتیجه، نسل ایشان ماندگارتر شده و فرزندانشان فزونی می‌یابند.

ب: «انگیزه فردی»: این احتمال وجود دارد که خود افرادی که فرزندانشان را در جنگ از دست داده‌اند، برای جبران این فقدان، انگیزه بیشتری برای فرزندآوری پیدا کنند.

۳: مصداق تاریخی: بقای نسل أهل‌البیت

مفهوم کلّی این حکمت آن است که نباید گمان کرد که از طریق جنگ و خونریزی، تعداد مصلحان و اهل حق کاهش خواهد یافت. این پدیده در جنگ‌های دوران معاصر نیز قابل مشاهده است؛ این‌گونه نیست که با کشتار یک نسل، بتوان اطمینان حاصل کرد که آن نسل به طور کامل از میان رفته است. ریشه‌کن کردن یک نسل امکان‌پذیر نیست. این بقا، یا به واسطه عنایت الهی، یا به سبب انگیزه‌های انسانی و یا به هر تقدیر دیگری، محقق می‌شود.

این بیان امیرالمؤمنین که به مثابه یک پیش‌بینی معجزه‌آسا تلقی می‌شود، به ویژه در تاریخ سادات مصداق بارزی یافته است. با وجود آن‌که بنیان‌گذاران ظلم بر أهل‌البیت قصد اولیه و اصلی‌شان این بود که هیچ اثری از نسل رسول گرامی اسلام باقی نماند ـ همان‌گونه که حضرت صدیقه طاهره و امیرالمؤمنین به آن اشاره فرموده‌اند ـ تاریخ نشان داد که هرچه بر آنان ستم بیشتری روا داشتند، تعداد و فرزندانشان فزونی یافت.

*             *            *

بخش دوّم: واقعه هجوم به بیت حضرت زهرا

از همین بیان امیرالمؤمنین به واقعه هجوم به بیت ایشان گریز می‌زنیم. درخواست شده بود که به جزئیات بیشتری از این واقعه پرداخته شود و بحث با محوریت حضرت زهرا ارائه گردد، اما برای درک بهتر فضا، پرداختن به جزئیات امری ضروری است.

۱: زمینه و شرایط وقوع هجوم

امیرالمؤمنین خود می‌فرمایند که هنگامی که قصد خروج از منزل را داشتم، به اطراف نگریستم و هیچ‌کس را جز خانواده‌ام، یعنی حضرت فاطمه زهرا، حسنین و زینبین نیافتم. ظاهراً مهاجمان فرصتی را انتخاب کردند که کسی در خانه آن حضرت حضور نداشته باشد. بررسی دقیق‌تر زمان حمله ضروری است، اما بر اساس قرائن موجود، در آخرین حمله به بیت حضرت زهرا هیچ یک از یاران در منزل نبودند.

۲: علت خروج امیرالمؤمنین از منزل

امام باقر می‌فرمایند عاملی که امیرالمؤمنین را وادار به خروج از منزل کرد، آن بود که ایشان مشاهده نمودند دود تمام فضای خانه را فرا گرفته است و از این‌رو، نگران فرزندانشان شدند. خود آن حضرت نیز می‌فرمایند: «نگران جان فرزندانم شدم.» بر این اساس، بیعت اجباری با تهدید به قتل فرزندان همراه بوده است. باید در ادامه بررسی کرد که آیا قصد واقعی مهاجمان، کشتن فرزندان بوده و دخالت حضرت زهرا برنامه آن‌ها را تغییر داده است یا خیر.

بخش سوم: وقایع مسیر تا مسجد

۱: کیفیت انتقال اجباری امیرالمؤمنین

همان‌گونه که در تاریخ ذکر شده است، امیرالمؤمنین را کشان‌کشان از خانه بیرون کشیدند. در این‌باره …