مهدویت ـ ۱۴۰۴/۰۹/۱۰

موضوع: تبیین هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانه‌ مفهوم «آیه» و جایگاه ولایت در نظام تکوین و تشریع

بخش اوّل: تحلیل لغوی و هندسی مفهوم «آیه» و تطبیق آن بر وجود مقدس امام عصر

بر اساس سنت معهود در شب‌های دوشنبه (یا سه‌شنبه)، محور سخن پیرامون وجود مقدس امام عصر است. یکی از القاب برجسته‌ای که برای آن حضرت ذکر شده، عنوان «آیه» است. در جلسات پیشین، ادعیه و روایاتی که بر این معنا دلالت داشتند، بررسی گردید، لکن پرسش اصلی این است که حقیقتِ این «آیه» چیست؟ برای ایضاح این مطلب، رویکردی ریاضی و هندسی اتخاذ می‌گردد که دقایق قابل توجهی را حاصل می‌کند. در روایتی از امیرالمؤمنین وارد شده است که فرمودند: «أَنَا النُّقْطَهُ وَ الْخَطُّ»؛ «من نقطه و خط هستم» و سپس افزودند: «وَ أَنَا الْخَطُّ وَ النُّقْطَهُ».

در یک تحلیل واژه‌شناسی عرفانی، اگر واژه جلاله «الله» و واژه «آیه» مورد مقایسه قرار گیرند، مشاهده می‌شود که با تبدیل دو حرف «لام» در کلمه «الله» به نقطه، واژه «آیه» حاصل می‌گردد. به بیانی دیگر، اگر «الف» موجود در «الله» تنزل یابد و در جایگاه نقطه قرار گیرد، صورت مکتوب «آیه» شکل می‌گیرد. از این‌رو، برخی معتقدند اطلاق عنوان «آیت‌الله» به معنای کسی است که سیر از نقطه به خط را طی کرده و جوهره عالم هستی را در میان نقطه و خط تبیین می‌نماید.

*           *           *

بخش دوّم: مبانی هستی‌شناسانه؛ رابطه «نقطه»، «بسم الله» و «ولایت»

امیرالمؤمنین فرمودند: «جَمِیعُ مَا فِی الْقُرْآنِ فِی بَاءِ بِسْمِ اللَّهِ وَ أَنَا النُّقْطَهُ تَحْتَ الْبَاءِ»؛ «تمام آن‌چه در قرآن است، در «باء» «بسم الله» جمع شده و من نقطه زیر آن «باء» هستم». از این بیان، معنای حقیقی «آیه» (که دارای دو نقطه است) و معنای «خط» استخراج می‌گردد. اگر تمامی حقایق قرآن در «بسم الله» و تمامی حقایق «بسم الله» در حرف «باء» متمرکز باشد، فهم حقیقت «باء» منجر به فهم «بسم الله الرحمن الرحیم» و در نتیجه فهم سوره مبارکه حمد خواهد شد. از آن‌جا که سوره حمد، وجود اجمالی کلّ قرآن کریم است، نمازگزار به محض قرائت سوره حمد، گویی کلّ قرآن را قرائت نموده است. سوره‌ای که پس از حمد در نماز قرائت می‌شود، به منزله مصداقی برای آن کلیّت (سوره حمد) است؛ بدین معنا که اگر سوره‌هایی نظیر «وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ» یا «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ» قرائت شود، کلّ قرآن از زاویه آن سوره خاص متجلّی می‌گردد.

در سنتّ أهل‌البیت وارد شده است که در رکعت اوّل نماز، سوره «قدر» و در رکعت دوّم سوره «توحید» قرائت شود، چراکه امیرالمؤمنین خود عین‌القدر، عین‌الحمد، عین‌الآیه و عین‌التوحید هستند. حضرت در خطبه‌ای فرمودند که کمال توحید، نفی صفات از خداوند است. البته مراتبی بالاتر از توحید نیز وجود دارد که در مباحث تخصصی مطرح است و توحید مرتبه چهارم آن محسوب می‌شود. بنابراین، هنگامی که از «آیه» سخن می‌گوییم، مراد حقیقتِ «کُلُّ الله» است. در واژه «الله»، نقطه وجود ندارد، بلکه سه خط (سه الف) مشهود است که یکی از آن‌ها در ترکیب افقی به «لام» بدل شده است.

*           *           *

بخش سوّم: مراتب کلمات الهی و جایگاه امام در نظام آفرینش

حقیقت «آیه» شامل دو «الف» است؛ یک الف بزرگ و یک الف کوچک در کنار آن، به انضمام یک «یاء». از «الف» تا «یاء»، هر کلمه‌ای که بیان شود، أهل‌البیت هدایت‌گر و باطن آن هستند. حتی حرف «هاء» در ضمیر «هو» اشاره به خداوند دارد و مقامی فراتر از «آیه» است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: «وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً». مقام «کلمه الله» مقام تمامیّت است و نه مقام کمال، و بالاتر از آن مقام «هو» است («هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ»). مراتب هفت‌گانه‌ای در این نظام وجود دارد که شامل: «هو»، «انت»، «کاف» (مخاطب)، «کم»، «ایای»، و نهایتاً «الله» می‌باشد.

۱: هُ

۲: هو

۳: انت

۴: کَ

۵: کُم

۶: ایای

۷: الله

در نتیجه، اطلاق «آیه» به امام عصر بدین‌معناست که از «الف» تا «یاء» در مرتبه تمامیّت، همگی وجود آن حضرت است و هیچ کلمه‌ای در عالم قابل بیان نیست مگر آن‌که باید به واسطه امام عصر و أهل‌البیت تعریف گردد.

بخش چهارم: تمثیل اپتیکی (ژیروسکوپ و آینه‌ها) در تبیین بی‌نهایت بودن حقایق

برای تقریب ذهن در خصوص مفهوم «آیه» و بازتاب حقایق، می‌توان …