گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۸/۱۴

حکمت ۸۲: وَ قَالَ (علیه السلام): أُوصِیکُمْ بِخَمْسٍ لَوْ ضَرَبْتُمْ إِلَیْهَا آبَاطَ الْإِبِلِ لَکَانَتْ لِذَلِکَ أَهْلًا: لَا یَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ إِلَّا رَبَّهُ؛ وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ؛ وَ لَا یَسْتَحِیَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا یَعْلَمُ أَنْ یَقُولَ لَا أَعْلَمُ؛ وَ لَا یَسْتَحِیَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ یَعْلَمِ الشَّیْءَ أَنْ یَتَعَلَّمَهُ؛ وَ عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ، فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ، وَ لَا خَیْرَ فِی جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ، وَ لَا [خَیْرَ] فِی إِیمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ.

 و درود خدا بر او، فرمود: شما را به پنج چیز سفارش مى کنم که اگر براى آن‌ها شتران را پُرشتاب برانید و رنج سفر را تحمّل کنید سزاوار است: کسى از شما جز به پروردگار خود امیدوار نباشد، و جز از گناه خود نترسد، و اگر از یکى سؤال کردند و نمى‌داند، شرم نکند و بگوید نمى‌دانم، و کسى در آموختن آن‌چه نمى‌داند شرم نکند، و بر شما باد به شکیبایى، که شکیبایى، ایمان را چون سر است بر بدن و ایمان بدون شکیبایى چونان بدن بى‌سر، ارزشى ندارد.

تبیین وقایع هجوم به خانه وحی

مقدمه: تبیین و تحلیل حکمت‌های علوی و بازخوانی وقایع صدر اسلام

این مجموعه شامل دو گفتار است که به شرح و تحلیل حکمت هشتادو‌دوّم نهج‌البلاغه و بررسی وقایع تاریخی هجوم به بیت حضرت فاطمه زهرا می‌پردازد. گفتار اوّل، به تبیین دو اصل بنیادین از وصایای امیرالمؤمنین و روایت تاریخی واقعه هجوم اختصاص دارد. گفتار دوّم، با رویکردی تحلیلی، به تعمق در مفاهیم عرفانی ـ سیاسی همان حکمت و واکاوی ابعاد پنهان حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم می‌پردازد.

*          *          *

بخش اوّل: شرح حکمت هشتادودوّم نهج‌البلاغه و وقایع هجوم به بیت وحی

این بخش به تبیین دو وصیت از پنج وصیت گران‌بهای امیرالمؤمنین، علی، و سپس به تفصیل واقعه هجوم به خانه ایشان می‌پردازد.

۱: مقدمه: ارزش پنج وصیت امیرالمؤمنین

حضرت امیرالمؤمنین، علی، در حکمت هشتادودوّم نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «أُوصِیکُمْ بِخَمْسٍ لَوْ ضَرَبْتُمْ إِلَیْهَا آبَاطَ الْإِبِلِ لَکَانَتْ لِذَلِکَ أَهْلًا»؛ یعنی شما را به پنج چیز وصیت می‌کنم که اگر برای دست یافتن به آن‌ها، شتران را در سفرهای طولانی برانید تا از پای درآیند، سزاوار است. این بیان، کنایه از آن است که پیمودن مسافت‌های طولانی و تحمل سختی‌های سفر برای کسب تجاربی که به این پنج نتیجه منتهی شود، ارزشمند است. در گذشته، سفرها به دلیل طولانی بودن، تجارب بسیاری را برای افراد به ارمغان می‌آورد؛ برای مثال، سفری دوماهه به عتبات عالیات یا مکه مکرمه، فرد را با تجاربی معنوی و شخصیتی بازمی‌گرداند. اگرچه امروزه به لطف فناوری، سختی‌های سفر کاهش یافته است، اما کلام حضرت ناظر بر این است که تحمل هر مشقتی برای رسیدن به این پنج حقیقت، شایسته و بایسته است.

۲: وصیت اوّل: انحصار امید به پروردگار

نخستین وصیت ایشان این است: «لَا یَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْکُمْ إِلَّا رَبَّهُ»؛ «هیچ‌یک از شما جز به پروردگار خویش امید نبندد.» اگر فردی سراسر جهان را نیز بپیماید، در نهایت به این نتیجه قطعی نائل خواهد شد که نباید به غیر از پروردگار، به هیچ موجود دیگری امید بست. تنها ذاتی که می‌توان بر او توکل و اتکا نمود، خداوند متعال است و امید به غیر او، امری بی‌بنیاد خواهد بود.

۳: وصیت دوّم: انحصار خوف از گناه خویشتن

دوّمین وصیت چنین است: «وَ لَا یَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ»؛ «و البته نباید بترسد مگر از گناه خویش.» حضرت امیرالمؤمنین که خود مظهر شجاعت و همواره مشوق مؤمنان به بی‌باکی بوده‌اند، در این‌جا مسیری را مشخص می‌فرمایند که در آن بی‌باکی جایز نیست و آن، مسیر گناه است. انسان باید از گناهان خود بترسد، زیرا عواقب گناه، چه در این دنیا و چه در سرای آخرت، گریبان‌گیر او خواهد شد و او را به ورطه هلاکت خواهد کشاند. بنابراین، ضروری است که انسان نسبت به گناهان خود هشیار بوده و پیش از آن‌که کار به دیوان عدل الهی بکشد، در صدد جبران خطاهای خویش برآید.

۴: تبیین وقایع هجوم به خانه وحی

با توجه به ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره، فاطمه زهرا، به تفصیل بخش‌هایی از واقعه هجوم به بیت ایشان پرداخته می‌شود. لازم به ذکر است که مصیبت وارده چنان سنگین است که تاریخ تنها بخشی از آن را به ما رسانده است. برخلاف امروز که تمامی حرکات و سکنات یک شخصیت توسط رسانه‌ها ثبت و ضبط می‌گردد، در آن دوران تنها بخشی از وقایع به نسل‌های بعد منتقل شده است و ما نیز همان بخش‌ها را نقل می‌کنیم.

۱ـ۴: هجوم سوم و تهدید به احراق بیت

پس از استقامت امیرالمؤمنین در عدم بیعت و تحصن تعدادی از صحابه در خانه ایشان، مهاجمان پس از دو هجوم ناموفق که به خلوت شدن خانه منجر شد، فرصت را …