گعده علمی ـ ۱۴۰۴/۰۸/۰۱

حکمت ۷۶: وَ قَالَ (علیه السلام): «إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ، اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا»

و درود خدا بر او، فرمود: حوادث اگر همانند یکدیگر بودند، آخرین را با آغازین مقایسه و ارزیابى مى‌کنند.

مقدمه: استعانت و تمسک به کلام الهی و أهل‌البیت

أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ، لَا سِیَّمَا بَقِیَّهِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ، وَ اللَّعْنَهُ الدَّائِمَهُ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ مِنْ الْآنَ إِلَى قِیَامِ یَوْمِ الدِّینِ.

بخش اوّل: شرح حکمت هفتادوششم نهج‌البلاغه و وقایع پس از رحلت رسول اکرم

۱: تبیین حکمت: «إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ، اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا»

مولی الموحدین، امیرالمؤمنین علی در حکمت هفتادوششم نهج‌البلاغه فرموده‌اند: «إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ، اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا.» این کلام بدان معناست که در اموری که پیش روی انسان قرار دارد، اعم از امور عرفی و روزمره، یا مسائل مهم و غیرمهم، هرگاه فرجام کاری مورد شبهه و تردید قرار گیرد، می‌توان سرانجام آن را از آغازش دریافت و پیش‌بینی نمود.

استناد به امثال و تعابیر رایج:

برخی از شارحان، این حکمت را با ضرب‌المثل‌های ایرانی تطبیق داده‌اند، از جمله: «سالی که نکوست، از بهارش پیداست.» این تعبیر، بیانگر همان اصلی است که امیرالمؤمنین مطرح می‌فرمایند که از ابتدای یک امر می‌توان انتهای آن را تشخیص داد.

تعبیر دیگری که مورد استناد قرار گرفته، این بیت است: «خشت اوّل گر نهد معمار کج / تا ثریا می‌رود دیوار کج» این مصداق نیز به درستی با محتوای این حکمت منطبق است.

تفسیرهای دوگانه از حکمت

۱: «تفسیر اوّل (پرهیز از شبهه)»: برخی این‌گونه استنباط کرده‌اند که اگر امری از ابتدا شبهه‌ناک بود، تا پایان نیز شبهه‌ناک باقی خواهد ماند. بنابراین، باید از شبهه پرهیز کرد و کاری را که فرجامش نامشخص و ناپیداست، آغاز ننمود.

۲: «تفسیر دوّم (دعوت به عمل حساب‌شده)»: در مقابل، این پرسش مطرح می‌شود که آیا امیرالمؤمنین قصد پرهیز دادن از عمل را دارند یا می‌خواهند عمل را حساب‌شده و مبتنی بر عاقبت‌اندیشی قرار دهند؟ به بیان دیگر، آیا این حکمت ما را به توقف در شبهات دعوت می‌کند یا به ما می‌آموزد که در شبهه نمانیم، بلکه با نگریستن به انتها از همان ابتدا، عاقبت‌اندیش باشیم و کار را به انجام رسانیم؟ این سؤالی است که نیازمند تأمل بیشتر در محضر اساتید است که آیا این حکمت دعوت به عمل حساب‌شده است یا بازداشتن از عمل شبهه‌ناک.

۲: تحلیل تاریخ صدر اسلام: غبارآلودگی و ضرورت اجتهاد تاریخی

علم تاریخ، به ویژه در مقطع حساس پس از رحلت رسول گرامی اسلام، عمدتاً به نقل اقوال محدود مانده و کار اجتهادی عمیقی، مشابه آن‌چه در علم فقه برای استنباط احکام شرعی صورت می‌گیرد، در آن انجام نشده است. در فقه، علما و اساتید بزرگ در هر سده به بررسی یک حکم پرداخته و با وجود منابع در دسترس، می‌توان به نتیجه‌ای متقن دست یافت. اما در تاریخ این دوره، غباری از همان زمان برانگیخته شده که همچنان باقی است. هرچند برای ما شفاف است که حق با امیرالمؤمنین بوده، اما جزئیات تاریخ آن‌گونه که شایسته است، مورد واکاوی قرار نگرفته است.

۳: روایت مواجهه حضرت فاطمه زهرا با امیرالمؤمنین

یکی از حساس‌ترین لحظات تاریخ پس از رحلت پیامبر اکرم، لحظه مواجهه حضرت فاطمه زهرا با امیرالمؤمنین علی در خانه، پس از ایراد خطبه فدکیه است. این واقعه که خوشبختانه توسط أهل‌البیت و حاضران در خانه نقل شده، وادی بسیار خطیری است که ورود به آن جرأت می‌طلبد و شبیه حدیث کساء نیست که به راحتی بتوان آن را قرائت و تبیین نمود.

آغاز کلام حضرت زهرا

برای اوّلین و آخرین بار، حضرت صدیقه طاهره کلام خود را این‌گونه آغاز کردند: «یَا ابْنَ أَبِی‌طَالِبٍ». (در حاشیه یکی از منابع آمده است: «لا یوجد علیک السلام فی المصدر» که نشان از شدت تأثر ایشان دارد). ایشان با همان حالت وارد خانه شدند و بیانات خود را ایراد فرمودند.

شکایت از غصب فدک

حضرت فرمودند: «هَذَا ابْنُ أَبِی قُحَافَهَ یَبْتَزُّنِی نَحِیلَهَ أَبِی»؛ «این پسر ابی‌قحافه است که هدیه پدرم را به زور از من می‌گیرد».

نکته اوّل (خطاب به نام پدر): این تعبیر که ایشان ابوبکر را با نام پدرش، ابی‌قحافه، خطاب می‌کنند، خود دارای معنای عمیقی است و چندین بار…